JNA

 

 

«Jugoslovenska narodna armija je izrasla iz naroda u narodnooslobodilačkom ratu i revoluciji. U svim fazama izgradnje naše socijalističke zajednice, ona je bila pouzdani oslonac radnih ljudi i u njihovom nastojanju da očuvaju tekovine revolucije i da ih dalje razvijaju….

Snaga naše opštenarodne odbrane je u milionskim masama proizvođača i građana, u njihovom samoupravnim organima i organizacijama, u moderno opremljenoj i snažnoj Jugoslovenskoj narodnoj armiji, u jedinicama narodne odbrane i civilne zaštite, u našoj omladini…»

 

Ovim riječima je drug Tito objasnio nastanak i snagu naših oružanih snaga. takođe se iz djela ustava SFRJ koji slijedi vidi koja je funkcija i koji je način rukovođenja bio u opštenarodnoj odbrani SFRJ:

 

«Opštenarodna odbrana u Socijalističkoj Federativnoj Republici Jugoslaviji je jedinstveni sistem organizovanja, pripremanja i učešća federacije, republika, autonomnih pokrajina, opština, organizacija udruženog rada, mjesnih zajednica, samoupravnih organizacija i zajednica, društveno-političkih i drugih društvenih organizacija, radnih ljudi i građana u oružanoj borbi i svim drugim oblicima otpora i u vršenju drugih zadataka od interesa za odbranu zemlje. U opštenarodnoj odbrani oružana borba predstavlja odlučujući oblik suprotstavljanja agresiji. Oružane snage Socijalističke Federativne Republike Jugoslavije su nosilac oružane borbe i čine jedinstvenu cjelinu. Vrhovno rukovođenje i komandovanje oružanim snagama obezbjeđuje jedinstvo i nedjeljivost oružane borbe.» (iz ustava SFRJ)

 

Izgradnjom samoupravnog socijalističkog sistema došlo se do faktora koji su omogućili da se koncepcija opštenarodne odbrane uredi kao jedinstven i cjelovit sistem. Sistem koji kako drug Tito ističe:

«…omogućuje da udruženi proizvođači i građani organizuju odbrambene snage društva kao svoje sopstvene snage. To je, drugim riječima, podruštvljavanje odbrambenih poslova, angažovanje cjelokupnih odbrambenih snaga i potencijala društva, u čemu vidimo najsigurniju garanciju za obezbjeđivanje nezavisnosti i integriteta naše zajednice».

Kao sto se vidjelo, 1990 godine, raspadom cjelokupnih društvenih sistema SFRJ došlo je i do poremećaja svih tih osnova za jedinstvenim rukovođenjem oružanim snagama koje je dovelo do uništenja sistema i samim tim kraha SFRJ. JNA je ostala bez Vrhovne komande i bez podrške naroda. Koncepcija opštenarodne odbrana bez naroda je bila osuđena na propast.

Ali da krenemo od samih početaka stvaranja JNA,

 

Nastanak jugoslovenskih oružanih snaga

 

Maršal Tito je ovim riječima oslikao stvaranje i razvitak JNA:

"Naša armija je počela da se stvara naročitim načinom, ne kroz kabinete, ne direktivama, ne velikim finansijskim sredstvima, ne nekim velikim vojnim stručnjacima, teoretičarima, nego se počela stvarati od običnog čovjeka, običnog seljaka, običnog radnika, običnog pravog narodnog intelektualca, od narodne inteligencije. Stvarati se počela u najtežim danima historije, u 1941. godini. Ljudi koji su postali tako reći temelj ta naše armije došli su od plugova, iz fabrika, iz školskih klupa. Baš u tome i jeste snaga te naše armije što se od prvog dana sastojala od takvih ljudi. Takvi ljudi su bili ne samo obični redovi, nego i podoficiri, oficiri, do onih najviših. I ja sam bio radnik." Tito je još dodao: "Ta armija rođena je i rasla pod jedinstvenim prilikama, kakvih primjera je bilo malo u historiji ratovanja."

JNA je stvorena u periodu 1941 - 1945 koji je bio izuzetno složen i težak. Stvorena je kao oružana snaga radničke klase i naroda u borbi za nacionalno i socijalno oslobođenje od okupatora i domaćih kvislinga. To je i učinilo da ta armija bude armija radnika, seljaka, napredne inteligencije tj. običnih ljudi. Podsticaj je dala KPJ. Ostala je sa narodom u vrijeme kapitulacije zemlje poslije aprilskog rata i u uslovima teške okupacije.

To je bilo moguće Partijskim pripremama za rat još od dolaska druga Tita na čelo Partije 1937 godine. Povodom tog drug Tito je rekao:

"Još kad sam došao na čelo Partije, radeći na osposobljavanju Partije za ulogu istinske avangarde, čvrsto sam se opredijelio za oružanu borbu. Naša partija se spremala odlučno za rat, za otpor osvajaču, već kad je fašistička Njemačka ušla u Austriju, kad je zaprijetila opasnost našoj zemlji."

Poseban značaj za pripreme je bila organizacija V zemaljske konferencije, održane od 19. do 23. oktobra 1940 u Zagrebu, poslije koje se pri CK KPJ formira vojna komisija. Još od tad je donijeta odluka da se nastavi sa otporom okupatoru bez obzira na sudbinu vojske Kraljevine Jugoslavije. Tu orijentaciju je Partija istakla Titovim proglasom CK KPJ od 15. aprila 1941. godine, prije završetka aprilskog rata, gdje se kaže da će:

"komunisti i čitava radnička klasa Jugoslavije ustrajati do konačne pobjede u prvim redovima narodne borbe protiv osvajača." Nadalje Tito naglašava "Ta borba će roditi novi svijet" i "stvorit će se na istinskoj nezavisnosti svih naroda Jugoslavije slobodna bratska zajednica..."

Time je ukazano da oslobodilačka borba u isto vrijeme predstavlja i borbu za socijalno oslobođenje.

Poslije aprilskog rata Kraljevina Jugoslavija i njena vojska bivaju uništene i zemlja biva isparčana između Njemačke, Italije, Mađarske i carske Bugarske. Takvo stanje nije priznala KPJ. Na majskom savjetovanju 1941. u Zagrebu utvrđuje se platforma borbe. Ističe se da ta borba mora biti jedinstveni narodnooslobodilački front koji okuplja najšire slojeve stanovništva. Odlučuje se da se počnu pripreme za početak borbe i šalju se članovi CK i partiski instruktori na teren. Time se stvara pred KPJ i drugom Titom velika istorijska odgovornost za sudbinu naroda i narodnosti Jugoslavije. Vrše se političke i vojnoorganizacione pripreme za stvaranje borbenih jedinica NOV. Osnivaju se vojni komiteti, komisije i povereništva u svim partijskim rukovodstvima koji neposredno rukovode pripremama oružane borbe. Organizuje se prikupljanje oružja i vojne opreme, formiraju se diverzantske grupe koje vrše prve oružane akcije protiv okupatora i domaćih izdajnika.

22. juna započinje napad Njemačke na SSSR. Istog dana CK KPJ se obraća narodima Jugoslavije pozivajući ih u "posljednji boj za slobodu". Obrazuje se i Glavni štab Narodnooslobodilačkih partizanskih odreda 27. juna 1941. Za komandanta Glavnog štaba NOPO je postavljen J. B. Tito. Formiraju se i vojna rukovodstva u svim republikama.

Odluka o podizanju ustanka je donesena 4. jula 1941 na sjednici Politbiroa CK KPJ. Odlučeno je da osnovni oblik borbe bude partizanski način borbe. Ustanak počinje u Beloj Crkvi 7. jula 1941. godine. U samom početku ustanka kadrovska baza je bila 12000 komunista i preko 30 000 skojevaca.

Drug Tito o tim danima kaže sljedeće:

"U sudbonosnim danima za svijet - 1941. godine, kad je hitlerovska čizma gazila Evropom, upravo je KPJ, ona ista partija koju su u Kominterni gotovo već otpisali, bila je ta koja je časno ispunila svoje obaveze prema svim narodima, pred svojom radničkom klasom, pred cijelim međunarodnim radničkim pokretom i slobodoljubivim čovječanstvom. Kad je Evropom vladao fašizam, KPJ digla je svoju revolucionarnu zastavu i povela radničku klasu, radne mase, narode i narodnosti u pobjedonosni narodnooslobodilački rat i socijalističku revoluciju. Time je na djelu časno ispunila svoj revolucionarni i internacionalistički dug..."

U samom početku je partizanski način borbe pokazao svoje prednosti i mogućnost podizanja sveopšteg narodnog rata na cjelokupnom prostoru Jugoslavije. Drug Tito u svom uputstvu "Zadatak narodnooslobodilačkih partizanskih odreda" koji je objavljen u Biltenu Glavnog štaba NOPOJ od 10. avgusta 1941. godine kaže sljedeće:

"Narodnooslobodilački partizanski odredi u svim oblastima Jugoslavije imaju glavni cilj: oslobođenje naroda Jugoslavije od okupatora i borba protiv domaćih okupatorskih agenata..."

Iako je to bilo izuzetno složeno i teško ipak su u toku ljeta 1941 stvoreni partizanski odredi u gotovo cijeloj Jugoslaviji.

U njima je prednjačila omladina. Starješine su bili ljudi koji su se isticali hrabrošću i sposobnošću. Naoružavalo se otimanjem oružja od neprijatelja. Postepeno kroz izvršenje akcija odredi su se povećavali tako da su mnogi dostizali i preko 100 boraca. Postepeno su stvarane i prve slobodne teritorije svjesni da slobodu moramo samostalno izvojevati a ne čekati da nas drugi oslobode. Uporedo sa stvaranjem oružanih snaga stvarani su i novi organi narodne vlasti.

Uspjesi ostvareni u prvim mjesecima oružane borbe su nalagali da se izvrši i analiza postignutog i plan za dalji razvoj narodnooslobodilačkih jedinica. Sredinom septembra 1941. iz okupiranog Beograda CK KPJ i Glavni štab NOPOJ prelaze na teritoriju zapadne Srbije. U Stolicama 26. i 27. septembra je održano savjetovanje NOP. Odlučeno je da treba da se stvaraju takve oružane snage koje će odlikovati čvrstina vojnih formacija. takođe se odlučuje da se stvore krupni partizanski odredi koji su podijeljeni u bataljone čete i vodove s tim da se po potrebi mogu formirati i grupe partizanskih odreda. Glavni štab je preimenovan u Vrhovni štab NOPOJ, a u svim dijelovima Jugoslavije se formiraju glavni štabovi. Savjetovanje u Stolicama je predstavljalo značajan događaj za razvoj oružanih snaga. Partizanski odredi prerastaju u oslobodilačku armiju.

Do kraja 1941 formirana su 202 partizanska odreda i 123 samostalna bataljona i Prva  proleterska narodnooslobodilačka udarna brigada. Njeno formiranje je izvedeno 21. decembra u selu Rudom, a prva akcija je izvedena 22. decembra 1941. Taj dan se slavi kao Dan JNA. U sastavu partizanskih jedinica se nalazilo 80 000 boraca pod oružjem. Oslobođena je velika teritorija poznata pod nazivom Užićka republika. U to vrijeme su postojale velike slobodne teritorije i u BiH, Crnoj Gori i Hrvatskoj. Jugoslavija je postala novo ratište u okupiranoj Evropi. Okupator je morao da za to novo ratište obezbjedi 6 njemačkih, 16 italijanskih, 5 bugarskih divizija, 2 mađarske i 8 kvislinških divizija. Ukupno je bilo preko pola miliona okupatorskih vojnika.

Za dalju uspješnu borbu je bilo veoma važno osnivanje proleterskih brigada koje su imale dejstva po cjelokupnoj teritoriji Jugoslavije. Izbjegao se teritorijalni karakter tih jedinica. Drug Tito je o tome rekao:

"Pokazalo se da se moralo preći na stvaranje pravih vojnih jedinica, sposobnih da napuste svoju teritoriju i da ratuju gdje god je to potrebno, i gdje im se naredi..."

U februaru 1942. donesen je statut proleterskih narodnooslobodilačkih brigada, u kome se između ostalog kaže:

«Brigade su pokretne jedinice koje uvijek moraju biti spremne da dejstvuju gdje god je potrebno…»

 

Takođe početkom 1941. godine dolazi do formiranja jedinica Narodnooslobodilačkih dobrovoljačkih odreda, sastavljenih od patriota spremnih da se suprotstave okupaciji i okupatoru. Vrhovni štab NOPOJ se preimenuje u Vrhovni štab Narodnooslobodilačke partizanske i dobrovoljačke vojske Jugoslavije (NOP i DVJ)

 

Razvojem NOB dolazi do potrebe stvaranja većih vojnih jedinica koje će biti sposobne da vode borbu za konačan prelom vojno-političke situacije u nasu korist. Tako se naređenjem vrhovnog komandanta 1. novembra 1942. dolazi do stvaranja divizija i korpusa. NOP tad mijenja ime u Narodnooslobodilačka vojska i partizanski odredi Jugoslavije (NOV i POJ). 1. novembra 1942. formiraju se Prva i Druga proleterska udarna divizija a do kraja godine se formira još sedam divizija i dva korpusa – Prvi bosanski i Prvi hrvatski. Time se prvobitni partizanski oblik borbe pretvara u kombinovani partizanski i frontalni oblik borbe. Ipak partizanski odredi ostaju do kraja rata kao integralni dio oružanih snaga i svojim dejstvima su upotpunjavali dejstva operativnih jedinica, brigada i divizija.

 

Istovremeno sa ovim krupnim promjenama u oružanim snagama NOP-a, krajem novembra 1942. na teritoriji Bihaćke republike koju su Nijemci nazvali Titova država (oslobođena teritorija je tad iznosila 48 000 km2), održano je u Bihaću Prvo zasjedanje Antifašističkog veća narodnog oslobođenja Jugoslavije (AVNOJ). Na tom zasjedanju je došlo do izražaja jedinstvo naroda Jugoslavije u svojim nastojanjima ka konačnom oslobođenju.

AVNOJ je izabrao svoj Izvršni odbor i osnovano je osam povjereništava. Proglasom je istaknuto da će se narodi Jugoslavije boriti protiv okupatorskog poretka i protiv reakcionarnog režima izbjegličke vlade Kraljevine Jugoslavije, kao i njenog «ministra vojske u otadžbini» Draže Mihajlovića, koji je već 1941 godine zario nož u leda narodnom ustanku.

 

Jadransko more nije ostalo bez borbe naroda za oslobođenje. Vršene su sabotaže i diverzije a sredinom 1942. godine napada se i na neprijateljske plovne objekte. Centar tih aktivnosti je bio u Makarskom primorju. U Podgori se formiraju mornaričke jedinice: Primorski vod, Sekcija za ratnu mornaricu pri Štabu 4 operativne zone Hrvatske i 23. januara 1943. prvi mornarički odred. Povodom tih događaja 10. septembar se slavi kao Dan Ratne mornarice i pomorstva Jugoslavije.

 

Krajem 1942. godine brojčano stanje NOV i POJ iznosio je oko 150 000 boraca i pozadinskih ljudi u vojnopozadinskim i antifašističkim organizacijama. U isto vrijeme neprijatelj je imao angažovanih 6 njemačkih, 18 italijanskih, 5 bugarskih, 3 mađarske divizije i veliki broj kvislinških jedinica. Ukupno oko 700 000 vojnika.

U prvoj polovini 1943. godine NOVJ je uspjela da slomi dvije velike okupatorske ofanzive – bitka na Neretvi i Sutjesci nazvane od strane okupatora – operacije «Weiss» i «Schwarz». U toku tih ofanziva borci NOVJ su izdržali velike napore i iskušenja i pokazali ogromnu hrabrost, moral i političku svijest. Već u ljeto 1943 NOVJ je znatno ojačala i stvorila je uslove za konačan preokret situacije u korist NOP-a na teritoriji cijele Jugoslavije.

 

Kapitulacijom Italije, septembra 1943.  godine, došlo je do krupnih promjena. NOVJ je razoružala desetak italijanskih divizija i zaplijenila veliki broj oružja i vojne opreme. U redove NOVJ stupilo je 80 000 boraca. Ostvaren je direktan kontakt sa anglo-američkim snagama u južnoj Italiji. Formira se mornarica NOVJ i stvaraju se uslovi za osnivanje Vazduhoplovstva NOVJ, čiji začeci datiraju još iz 1942. godine kad su maja te godine na oslobođenu teritoriju kod Prijedora sletjeli sa otetim njemačkim avionima piloti Franjo Kluz i Rudi Čajavec. 21 maj - dan njihovog prebjega na slobodnu teritoriju slavi se kao Dan Ratnog vazduhoplovstva i protivvazdušne odbrane.

 

Sredinom 1943. u Vrhovni štab je stigla britanska i anglo-američka vojna misija a februara 1944. i vojna misija SSSR-a. takođe su uspostavljene misije NOVJ u Moskvi i Londonu a u Bariju (Italija) je formirana baza NOVJ preko koje je upućivana saveznička materijalna pomoć. Time je došlo do značajnog ugleda NOP u svijetu i NOVJ je postala značajni faktor u antihitlerovskoj koaliciji na Balkanu. Krajem 1943. NOVJ je brojala 300 000 boraca svrstanih u 9 korpusa (27 divizija, nekoliko samostalnih brigada i 108 partizanskih odreda).

 

NOVJ je svojim uspjesima obezbjedio da se u oslobođenom Jajcu, 29. novembra 1943. godine, održi Drugo zasjedanje AVNOJ-a. Tu su udareni temelji novoj državi, demokratskoj i federativnoj Jugoslaviji, koja će se prema težnji svih njenih naroda izgrađivati na osnovi nacionalne ravnopravnosti, sloge i socijalne pravde. Vječnici, njih 208, su bili borci koje su svi naši narodi uputili da svojim odlukama dovedu do boljeg života svih. Time su naši narodi kroz žrtve i patnje postavili temelje potpune ravnopravnosti. Istorijski skup u Jajcu odao je priznanje NOVJ i izrazilo «najdublju zahvalnost i divljenje Vrhovnom komandantu drugu Titu za njegov vojni i politički rad u borbi za oslobođenje naših naroda». Predsjedništvo AVNOJ-a je Josipu Brozu Titu, vrhovnom komandantu NOV i POJ, dodijelilo naziv  maršala Jugoslavije,

«za genijalno rukovodstvo operacijama NOV i POJ i za sposobnost i istrajnost koje je pokazivao u njenom stvaranju i njenim vojničkom i političkom podizanju…»

 

Odlukom na konferenciji u Teheranu, od 28. novembra do 1. decembra 1943. da se uputi najveća moguća pomoć NOVJ, dokaz je prihvaćanja NOVJ kao saveznička armija sila antihitlerovske koalicije. Pod snažnim dejstvima NOVJ neprijatelj gubi mogućnost za izvođenje novih operacija na širokim područjima i polako prelazi u strategijsku defanzivnu.

Nemoćna za nešto vise, njemačka Vrhovna komanda se odlučuje da vazdušnim desantom pokusa da uništi Vrhovni štab NOV i POJ i političko rukovodstvo nove Jugoslavije. U ranim jutarnjim časovima 25. maja 1944 godine, nebo iznad Drvara se zabijelilo padobranima njemačkih padobranskih jedinica. Započeta je operacija «konjićev skok» (Reselschprung). Međutim brzim premještanjem snaga NOVJ-a i hrabrim i požrtvovanim borbama boraca pratećeg bataljona i oficirske škole u Drvaru neprijatelj je spriječen u namjeri i totalno potučen. Himler je ostao nemoćan i jedino je mogao da izvjesti na sastanku njemačkih oficira u Jagerheu, govoreći o maršalu Titu, sljedeće:

«Uvijek je bio opkoljen, ali taj je čovjek našao načina da se probije. Nikad nije kapitulirao. Mi znamo bolje nego iko drugi kakve nam on sve nevolje zadaje na jugoslovenskom područiju…»

 

Poslije desanta na Drvar vojno-političko rukovodstvo nove Jugoslavije preseljava se na otok Vis. Dolaskom na Vis 8. juna 1944. godine, ostvaruje se nesmetana diplomatska borba za međunarodno priznanje nove Jugoslavije. 16. juna 1944. je sklopljen tkz. Viški sporazum između maršala Tita i Šubašića, predstavnika kraljevske izbjegličke vlade, o međusobnim odnosima.

takođe je drug Tito sa Visa rukovodio operacijama NOVJ i ofanzivom u Srbiji. Tu je izgovorio 12. septembra 1944. pred postrojenim borcima Prve dalmatinske NOU brigade sljedeće: «Tuđe nećemo – svoje ne damo!»    što je postala vodeća ideja naše spoljne politike.

pred rat u Jugoslaviji postojalo je preko 2 milona pripadnika raznih narodnosti koji su većinom bili ugnjetavani. Kpj je povela borbu i za njihovo oslobođenje i ravnopravnost. To je uslovilo i osnivanje posebnih jedinica jugoslovenskih narodnosti u sastavu NOVJ. Tako je u periodu od 1943.-1944. osnovano u okviru NOVJ dosta posebnih jedinica od jugoslovenskih državljana albanske, češke, slovačke, italijanske, mađarske, nemačke i poljske  narodnosti. Takođe se osnivaju i posebne jedinice stranih državljana italijanske, sovjetske, austrijske, bugarske, francuske i mađarske, čime se izražavala dosljednost antifašističke borbe NOP-a u Jugoslaviji.

 

dalje